Транспирацияға әсер ететін факторлар

Транспирацияға Әсер Ететін Негізгі Факторлар

Транспирация - өсімдіктердің суды бу түрінде жоғалту процесі. Оның қарқындылығы бірнеше маңызды факторларға байланысты. Бұл факторларға қоршаған орта температурасы, ауа ылғалдылығы, желдің жылдамдығы, топырақтағы судың болуы, сондай-ақ өсімдіктің ішкі ерекшеліктері жатады. Бұл факторлардың өзара әрекеттесуі судың өсімдік арқылы қозғалысын және оның атмосфераға бөлінуін реттейді.

Экологиялық (Сыртқы) Факторлар

Сыртқы ортаның әртүрлі жағдайлары транспирация жылдамдығына тікелей әсер етеді.

Температура: Ауа температурасы жоғарылаған сайын, су молекулаларының кинетикалық энергиясы артып, булану жылдамдығы да артады. Бұл стоматалар арқылы су буының шығуын жеделдетеді.
Ауа Ылғалдылығы: Ауадағы ылғалдылық төмен болған сайын, жапырақ беті мен қоршаған орта арасындағы ылғалдылық градиенті ұлғаяды. Бұл транспирацияның қарқындылығын арттырады. Керісінше, жоғары ылғалдылық транспирацияны баяулатады.
Жел: Жел жапырақ бетінен су буына қаныққан ауа қабатын үрлеп әкетіп, жаңа, құрғақ ауаны әкеледі. Бұл су буының диффузиялық градиентін сақтап, транспирация жылдамдығын арттырады.
Топырақтағы Судың Қолжетімділігі: Топырақтағы су мөлшері жеткіліксіз болғанда, өсімдік су тапшылығын сезінеді. Бұл жағдайда өсімдік су жоғалтуды азайту үшін стоматаларды жабады, нәтижесінде транспирация күрт төмендейді.
Жарық Интенсивтілігі: Жарық фотосинтезге қажетті болғандықтан, жарық болған кезде стоматалар ашылады. Жарық интенсивтілігі жоғары болған сайын, стоматалардың ашылуы көбейіп, транспирация жылдамдығы да артады. Түнде стоматалар жабылып, транспирация минималды болады.

Экологиялық Факторлардың Транспирацияға Әсерін Салыстыру

Фактор	Транспирацияға Әсері	Себебі
Жоғары Температура	Артады	Су молекулаларының кинетикалық энергиясын арттырады, булануды жеделдетеді.
Төмен Ауа Ылғалдылығы	Артады	Жапырақ беті мен қоршаған орта арасындағы ылғалдылық градиентін ұлғайтады.
Күшті Жел	Артады	Жапырақ бетінен су буының жиналуын кетіріп, булану жылдамдығын сақтайды.
Судың Жетіспеушілігі	Азаяды	Өсімдік стоматаларды жауып, су жоғалтуды азайтуға тырысады.

Өсімдіктің Ішкі Факторлары

Өсімдіктің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері де транспирация процесіне айтарлықтай әсер етеді.

Жапырақ Ауданы: Жапырақ ауданы неғұрлым үлкен болса, соғұрлым су буының булануы үшін беттік аудан көп болады, демек транспирация жылдамдығы да артады.
Стоматалардың Саны мен Ашылуы: Стоматалар - жапырақтағы кішкентай тесіктер, олар арқылы су буы атмосфераға шығады. Стоматалардың саны көп болса немесе олар ұзақ уақыт ашық тұрса, транспирация жоғары болады. Өсімдіктер су тапшылығы кезінде стоматаларды жабу арқылы су жоғалтуды реттейді.
Кутикуланың Қалыңдығы: Кутикула - жапырақтың сыртқы бетін жауып тұратын балауыз қабаты. Қалың кутикула судың тікелей булануын азайтып, транспирация жылдамдығын төмендетеді. Шөл өсімдіктерінде көбінесе қалың кутикула болады.
Тамыр Жүйесінің Дамуы: Жақсы дамыған тамыр жүйесі топырақтан көбірек суды сіңіруге мүмкіндік береді. Бұл өсімдіктің су тапшылығына төзімділігін арттырып, қажет болған жағдайда жоғары транспирацияны қамтамасыз ете алады.