Дауысты дыбыстар және олардың жіктелуі

Дауысты дыбыстардың негізгі сипаттамалары мен жіктелуі

Дауысты дыбыстар - сөйлеу тілінде ауа ағынының ауыз қуысында ешқандай кедергіге ұшырамай, еркін шығуы арқылы жасалатын дыбыстар. Олардың негізгі ерекшелігі - үн мен дауыстың басым болуы. Дауысты дыбыстар тілдің, еріннің және жақтың қатысына қарай әртүрлі критерийлер бойынша жіктеледі, бұл тілдегі дыбыстық жүйенің байлығын көрсетеді.

Дауысты дыбыстар дегеніміз не?

Дауысты дыбыстар - сөйлеу кезінде өкпеден шыққан ауаның ауыз қуысында еш кедергіге ұшырамай, дауыс желбезегінің тербелісі арқылы пайда болатын дыбыстар. Олардың жасалуына тіл, ерін, жақ және жұмсақ таңдай белсенді қатысады, бірақ дыбыс жолының ешбір нүктесінде толық немесе ішінара кедергі жасалмайды. Бұл оларды дауыссыз дыбыстардан ажырататын басты белгі.

Үн мен дауыстың басымдығы: Дауысты дыбыстар негізінен дауыстан тұрады.
Сөз буынының өзегі: Кез келген буынның өзегінде дауысты дыбыс тұрады.
Ұзақ айтылу мүмкіндігі: Оларды созып айтуға болады.

Дауысты дыбыстардың жіктелу негіздері

Дауысты дыбыстарды жіктеу кезінде бірнеше негізгі критерийлер қолданылады. Бұл критерийлер тілдің, еріннің және жақтың қызметіне байланысты. Әрбір критерий дыбыстың акустикалық және артикуляциялық ерекшеліктерін сипаттайды.

Дауысты дыбыстарды жіктеу критерийлері
Жіктеу критерийі	Сипаттамасы	Мысалдар (жалпы түсінік)
Тілдің қатысы	Тілдің ауыз қуысындағы орнына (алдыңғы, ортаңғы, артқы) қарай бөлінеді.	Алдыңғы қатар: тіл алға жылжыған; Артқы қатар: тіл артқа жылжыған.
Еріннің қатысы	Еріннің дөңгеленіп немесе жай қалыпта тұруына қарай ажыратылады.	Еріндік (дөңгеленген): ерін алға созылып, дөңгеленген; Ерінсіз (жай): ерін жай қалыпта.
Жақтың ашылу дәрежесі	Ауыз қуысының, яғни жақтың ашылу дәрежесіне (ашық, жартылай ашық, жабық) байланысты.	Ашық: жақ кең ашылған; Жартылай ашық: жақ орташа ашылған; Жабық: жақ аз ашылған.

Тілдің қатысына қарай жіктелуі

Бұл жіктеу тілдің ауыз қуысындағы көлденең және тік орналасуына негізделген. Тілдің орны дауысты дыбыстың тембрін анықтайды.

Алдыңғы қатар дауыстылар: Бұл дыбыстарды айтқанда тілдің ұшы немесе ортасы қатты таңдайға қарай көтеріледі. Мысалы, і, е, э.
Ортаңғы қатар дауыстылар: Тілдің орта бөлігі ауыз қуысының ортасында орналасады, алға да, артқа да жылжымайды. Мысалы, ы, і (жуан).
Артқы қатар дауыстылар: Тілдің артқы бөлігі жұмсақ таңдайға қарай көтеріліп, артқа қарай тартылады. Мысалы, а, о, ұ, у.

Еріннің қатысына қарай жіктелуі

Еріннің қызметі де дауысты дыбыстардың жасалуында маңызды рөл атқарады. Еріннің дөңгеленіп немесе жай қалыпта болуына байланысты екі топқа бөлінеді:

Еріндік (дөңгеленген) дауыстылар: Бұл дыбыстарды айтқанда еріндер алға қарай созылып, дөңгеленеді. Мысалы, о, ө, ұ, ү, у.
Ерінсіз (жай) дауыстылар: Еріндер жай қалыпта тұрады, дөңгеленбейді немесе алға қарай созылмайды. Мысалы, а, ә, е, ы, і.

Жақтың ашылу дәрежесіне қарай жіктелуі

Бұл жіктеу ауыз қуысының, яғни жақтың ашылу дәрежесіне байланысты. Жақтың ашылуы тілдің тік орналасуымен тығыз байланысты.

Ашық дауыстылар: Жақ кең ашылады, тіл төмен орналасады. Мысалы, а, ә.
Жартылай ашық дауыстылар: Жақ орташа ашылады, тіл орташа биіктікте болады. Мысалы, е, о, ө.
Жабық дауыстылар: Жақ аз ашылады, тіл жоғары орналасады. Мысалы, ы, і, ұ, ү, у.

Дауысты дыбыстардың маңызы

Дауысты дыбыстар тілдің дыбыстық жүйесінде орталық орын алады. Олар сөздердің мағынасын ажыратуға, буындарды қалыптастыруға және сөйлеудің әуезділігін қамтамасыз етуге көмектеседі. Дауысты дыбыстардың дұрыс жіктелуі мен айтылуы тілді үйренуде және фонетикалық талдауда өте маңызды.