Кеңестік мемлекеттің саяси дамуы ХХ ғасырдың айрықша және күрделі құбылысы болды. Ол революциядан бастап тоталитарлық жүйенің қалыптасуы, соғыс кезеңіндегі өзгерістер, "жылымық" пен стагнация, соңында қайта құру әрекеттерімен сипатталады. Бұл кезеңдер мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатындағы түбегейлі өзгерістерді, биліктің нығаюы мен әлсіреуін, сондай-ақ қоғамдық өмірге әсерін көрсетті.
Мемлекеттің саяси жүйесінің негізі 1917 жылғы оқиғалардан кейін қаланды. Бастапқыда билік жұмысшы және шаруа кеңестеріне берілгенімен, біртіндеп бір партияның монополиялық үстемдігі орнады. Бұл кезеңде жаңа әкімшілік-аумақтық құрылымдар мен басқару принциптері қалыптасты. Соғыс коммунизмі мен жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) сияқты саяси-экономикалық эксперименттер жүргізіліп, мемлекеттік басқарудың орталықтандырылуы күшейді.
20-шы жылдардың соңы мен 30-шы жылдардың басында мемлекетте тоталитарлық режим толықтай орнады. Бұл кезең барлық саяси оппозицияны жоюмен, жеке басқа табынушылықтың күшеюімен және қоғамның барлық салаларын қатаң бақылаумен сипатталды. Индустрияландыру мен ауыл шаруашылығын ұжымдастыру саяси шешімдер арқылы жүзеге асырылып, халықтың өміріне үлкен әсер етті. Мемлекеттік қауіпсіздік органдарының рөлі артты.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін мемлекеттің ішкі саясатында кейбір өзгерістер орын алды. Соғыс кезіндегі бірігу мен жеңістің эйфориясынан кейін, бақылау қайта күшейтілді. Алайда, 50-ші жылдардың ортасында "жылымық" кезеңі басталды. Бұл кезең жеке басқа табынушылықты айыптаумен, саяси репрессия құрбандарын ақтаумен және қоғамдық өмірдегі кейбір еркіндіктермен ерекшеленді. Цензура әлсіреп, мәдениет пен ғылымда жаңа бағыттар пайда болды.
60-шы жылдардың ортасынан бастап, мемлекеттің саяси дамуында стагнация кезеңі басталды. Басшылықтың ауысуымен саяси жүйедегі консервативті үрдістер күшейді. Экономикалық және әлеуметтік мәселелер жинақталғанымен, оларды шешуге бағытталған тиімді реформалар жүргізілмеді. 80-ші жылдардың ортасында қайта құру (перестройка) басталды. Бұл мемлекетті демократияландыруға, экономиканы жандандыруға және ашықтықты арттыруға бағытталған ауқымды әрекет болды.
Кеңестік мемлекеттің даму тарихында бірнеше ірі саяси бағыттар мен кезеңдерді ажыратуға болады. Төменде олардың негізгі сипаттамаларын салыстыратын кесте берілген.
| Сипаттама | Бастапқы Қалыптасу (1920 жж.) | Тоталитарлық Үстемдік (1930-1950 жж.) | Жібіту және Стагнация (1950-1980 жж.) |
|---|---|---|---|
| Билік сипаты | Бір партияның нығаюы, орталықтандыру. | Жеке басқа табынушылық, қатаң орталықтандырылған бақылау. | Коллективті басшылық, консервативтілік, шектеулі либерализация. |
| Экономикалық саясат | ЖЭС, содан кейін индустрияландыру бастамасы. | Жоспарлы экономика, индустрияландыру, ұжымдастыру. | Жоспарлы экономиканың баяу өсуі, реформа әрекеттері. |
| Қоғамдық еркіндіктер | Шектеулі, бірақ әлі толық емес бақылау. | Толық бақылау, цензура, репрессиялар. | Кейбір босаңсулар, кейін қайтадан қатаңдату. |
Кеңестік мемлекеттің саяси дамуы күрделі және қайшылықты жолдан өтті. Ол биліктің бір қолға шоғырлануынан бастап, тоталитарлық жүйенің орнауына, содан кейін жеңілдеу мен реформа әрекеттеріне дейінгі әртүрлі кезеңдерді қамтыды. Бұл кезеңдердің әрқайсысы мемлекеттің ішкі құрылымына, экономикасына және қоғамның өміріне терең із қалдырды, оның тарихы мен болашағына айтарлықтай әсер етті.