Абай Құнанбаев өз шығармаларында әйел затының қоғамдағы орны мен ішкі жан дүниесін терең суреттеген. Ақын қыз баланың тәрбиесіне, оның еркіндігі мен білім алуына ерекше мән берді. Ол әйелді тек отбасының ұйтқысы ғана емес, сонымен қатар тең құқылы тұлға ретінде қарастырып, қазақ қоғамындағы ескі көзқарастарға батыл қарсы шықты.
Ақын шығармаларында қыз баланың сыртқы сұлулығы мен ішкі жан тазалығы үйлесім тапқан. Ол аруларды сипаттағанда тек физикалық қасиеттерді ғана емес, олардың мінезін, ақылын және әдептілігін алдыңғы қатарға қояды. "Білектей арқасында өрген бұрым" немесе "Көзімнің қарасы" сияқты туындыларында нағыз қазақ қызының бейнесі жасалған.
Абай әртүрлі әдеби тәсілдерді қолдана отырып, әйел затының көпқырлылығын ашады. Төмендегі кестеде ақынның әйел бейнесін жасаудағы негізгі әдістері салыстырылған:
| Бейнелеу әдісі | Сипаттамасы | Негізгі мақсаты |
|---|---|---|
| Лирикалық сипаттау | Көркем теңеулер мен эпитеттерді қолдану. | Сұлулық пен нәзіктікті дәріптеу. |
| Философиялық толғау | Әйелдің өмірдегі орны мен аналық бақыты туралы ойлар. | Рухани құндылықтарды насихаттау. |
| Әлеуметтік сын | Ескі салт-дәстүрлер мен әйел теңсіздігін айыптау. | Қоғамдық сананы өзгерту және әділдікке шақыру. |
Ақынның пайымдауынша, қыз бала - болашақ ана, сондықтан оның тәрбиесі бүкіл ұлттың болашағына тікелей әсер етеді. Ол қыздардың еркін ойлы, білімді және өр мінезді болып өсуін қалады. Осы бағытта ақын келесі қағидаларды маңызды деп санады:
Абай Құнанбаевтың әйел тақырыбына арналған мұрасы бүгінгі таңда да өз өзектілігін жоғалтқан жоқ. Оның жырларындағы қыз бейнесі - тазалықтың, парасаттылықтың және ізгіліктің мәңгілік нышаны болып қала береді.