Қазақ тіліндегі "кітап" сөзі араб тілінен енген. Бұл сөз арабша "китаб" (كتاب) сөзінен шыққан, ол "жазу" немесе "жазылған нәрсе" деген мағынаны білдіреді. Орталық Азия халықтарының мәдениеті мен дінінің дамуы барысында, әсіресе ислам дінінің таралуымен бірге, көптеген араб сөздері, соның ішінде "кітап" сөзі де түркі тілдеріне еніп, кеңінен қолданыла бастады.
"Кітап" сөзінің түпкі тегі семит тілдеріне жатады және араб тіліндегі "катаба" (كَتَبَ) етістігінен туындаған, оның мағынасы "жазу" дегенді білдіреді. Араб мәдениеті мен ғылымының өркендеуі кезінде, әсіресе IX-XIII ғасырларда, бұл сөз ислам әлеміндегі білім мен ағартушылықтың символына айналды. Құран Кәрім, яғни қасиетті кітаптың болуы да бұл сөздің маңыздылығын арттыра түсті.
"Кітап" сөзі түркі тілдерінің көпшілігінде, соның ішінде қазақ, өзбек, қырғыз, ұйғыр және татар тілдерінде өзгеріссіз немесе шамалы фонетикалық өзгерістермен қолданылады. Бұл оның ортақ мәдени-тарихи тамыры бар екенін көрсетеді.
Түрлі мәдениеттер мен тарихи кезеңдерде "кітап" немесе "жазба" ұғымдарына қатысты сөздер әртүрлі жолдармен енген немесе дамыған:
| Ұғымға қатысты сөз | Негізгі шығу тегі | Таралу жолы / Ерекшелігі |
|---|---|---|
| Кітап | Араб тілі | Ислам діні мен араб ғылымының таралуы арқылы енген. |
| Бітік | Көне түркі тілі | Ежелгі түркі жазбалары мен руникалық ескерткіштерде кездеседі, "жазу" мағынасында. |
| Дәптер | Грек тілінен парсы арқылы | Жазуға арналған парақтар жиынтығы, күнделікті қолданыстағы жазба құралы. |
Цифрлық дәуірде де "кітап" өзінің маңыздылығын жоғалтқан жоқ. Ол білімнің, ақпараттың және мәдени мұраның негізгі тасымалдаушысы болып қала береді. Қағаз кітаптармен қатар, электронды кітаптар мен аудиокітаптар да кеңінен таралуда, бұл оның формасы өзгерсе де, мазмұны мен рөлінің тұрақты екенін көрсетеді.